Wzdęcia – co to jest i jak sobie z nimi radzić?

Wzdęcia to subiektywne uczucie nadmiernego wypełnienia jelit gazami, któremu często towarzyszy widoczne powiększenie obwodu brzucha i dyskomfort. W większości przypadków dolegliwość ma łagodne podłoże, a ulgę przynosi zmiana diety oraz prostych nawyków. Warto jednak znać sygnały, które wskazują na potrzebę wizyty u lekarza. O tym, jak rozpoznać przyczyny i skutecznie złagodzić wzdęty brzuch, przeczytasz w artykule.

Czym są wzdęcia brzucha?

Wzdęcia to subiektywne odczucie nadmiernego wypełnienia jelit gazem, które często łączy się z widocznym powiększeniem obwodu brzucha oraz uczuciem napięcia. U wielu osób pojawia się też dyskomfort w jamie brzusznej, głośna perystaltyka, odbijanie i nadmierne oddawanie gazów. Objaw ten jest jednym z najczęściej zgłaszanych problemów ze strony układu pokarmowego.

W jelitach zdrowego człowieka stale znajduje się około 150–200 ml gazów. Ich źródłem jest połykane powietrze, fermentacja bakteryjna resztek pokarmowych oraz dyfuzja z krwi. Szacuje się, że w ciągu doby organizm pozbywa się średnio 600 ml gazów, zarówno przez odbijanie, jak i przez odbyt. U pacjentów z wzdęciami pomiary często wykazują jednak prawidłową objętość gazów, a problem leży w zaburzeniach czucia trzewnego i motoryki przewodu pokarmowego.

Wzdęcia często nie oznaczają nadmiaru gazów w jelitach – problemem bywa nadwrażliwość jelit na prawidłową objętość gazu oraz zaburzenia motoryki przewodu pokarmowego.

Wzdęcia okresowo dotyczą 10–30% dorosłych, przy czym kobiety zgłaszają je dwukrotnie częściej, zwłaszcza w trakcie miesiączki. Co ciekawe, u około 24% osób z tą dolegliwością nie stwierdza się realnego powiększenia obwodu brzucha. To pokazuje, jak mocno odczucie wzdęcia zależy od indywidualnej tolerancji na obecność gazów w jelitach.

Jakie są najczęstsze przyczyny wzdęć?

Wzdęty brzuch po posiłku zwykle ma związek z połykaniem powietrza, składem diety albo zaburzeniami trawienia. Do powstawania objawów przyczynia się fermentacja bakteryjna niestrawionych węglowodanów, w wyniku której powstają wodór, metan i dwutlenek węgla. U części osób dolegliwości pojawiają się mimo prawidłowej ilości gazów, a decydujące znaczenie ma nadwrażliwość ściany jelita na rozciąganie.

Połykanie powietrza i błędy dietetyczne

Nadmierne połykanie powietrza bywa nieświadome. Sprzyjają mu szybkie jedzenie, rozmowy w trakcie posiłków, żucie gumy, palenie papierosów oraz picie napojów gazowanych. Powietrze dostaje się wtedy do żołądka, a część przedostaje się dalej do jelit, nasilając uczucie pełności i napięcia.

Dieta ma bardzo duży wpływ na produkcję gazów. Szczególnie problematyczne bywają fermentujące oligosacharydy, disacharydy, monosacharydy i poliole, określane wspólnie skrótem FODMAP. U wielu osób wzdęcia nasilają po spożyciu takich pokarmów jak:

• rośliny strączkowe – fasola, groch, soczewica, ciecierzyca,
• warzywa kapustne – kapusta, brukselka, brokuł, kalafior,
• cebula i por,
• jabłka, gruszki, śliwki oraz owoce zawierające dużo fruktozy,
• produkty mleczne z laktozą, zwłaszcza przy jej nietolerancji.

Choroby i nietolerancje pokarmowe

Wzdęcia mogą towarzyszyć wielu schorzeniom, dlatego nie wolno ich traktować wyłącznie jako skutku diety. Zespół jelita drażliwego, przerost bakteryjny jelita cienkiego, celiakia czy nietolerancja laktozy i fruktozy należą do najczęstszych przyczyn przewlekłego dyskomfortu. W tych stanach dochodzi do zaburzeń trawienia, nieprawidłowej fermentacji albo zmian w składzie mikrobioty jelitowej.

Do innych przyczyn organicznych zalicza się niedoczynność tarczycy, cukrzycę, gastroparezę, nieswoiste zapalenia jelit oraz nowotwory jelita grubego. Objawy mogą też być następstwem przyjmowania niektórych leków, na przykład metforminy, niesteroidowych leków przeciwzapalnych, antybiotyków czy inhibitorów pompy protonowej. Jeśli wzdęcia nie mijają mimo zmiany diety, warto poszukać przyczyny głębiej.

Kiedy wzdęcia wymagają wizyty u lekarza?

Większość przypadków wzdęć ma łagodne podłoże i nie wymaga specjalistycznego leczenia. Jednak pewne objawy powinny skłonić do szybkiej konsultacji lekarskiej. Dotyczy to zwłaszcza nagłego, silnego bólu brzucha z zatrzymaniem gazów i stolca, co może wskazywać na niedrożność przewodu pokarmowego.

Niepokój powinny budzić także:

• postępująca utrata masy ciała,
• krwawienie z odbytu lub obecność krwi w stolcu,
• gorączka i dreszcze,
• wymioty oraz uporczywe biegunki, szczególnie nocne,
• trudności z przełykaniem,
• żółtaczka lub powiększone węzły chłonne,
• nagłe pojawienie się objawów po 55. roku życia.

U osób z tymi sygnałami lekarz może zlecić badania obrazowe i endoskopowe, aby wykluczyć nowotwory, zapalenia jelit lub inne zmiany organiczne. Wzdęcia, które ustępują rano i nasilają się wieczorem, zwykle przemawiają za zaburzeniami czynnościowymi.

Nagłe, silne wzdęcia z bólem brzucha, wymiotami i zatrzymaniem stolca mogą wskazywać na niedrożność przewodu pokarmowego i wymagają pilnej pomocy.

Jak wygląda diagnostyka wzdęć?

Jeśli wzdęcia są uporczywe, nawracają lub towarzyszą im inne niepokojące objawy, lekarz rozpoczyna diagnostykę od szczegółowego wywiadu i badania fizykalnego. Warto opisać, kiedy dolegliwość się pojawia, co ją nasila i czy wiąże się z konkretnymi pokarmami. Pomocne bywa prowadzenie dzienniczka żywieniowego przez kilka tygodni.

Wywiad i objawy towarzyszące

W rozmowie lekarz zwraca uwagę na cechy wskazujące na podłoże czynnościowe, takie jak bóle brzucha, nudności, zaparcia czy częste oddawanie gazów. Objawy organiczne obejmują natomiast gorączkę, wymioty, nocne biegunki oraz krew w stolcu. Zgodnie z kryteriami rzymskimi wzdęcie czynnościowe rozpoznaje się przy nawracającym uczuciu napięcia brzucha przez co najmniej 3 dni w miesiącu przez 3 miesiące, po wykluczeniu innych zaburzeń.

Badania laboratoryjne i obrazowe

W zależności od obrazu klinicznego zleca się morfologię, wskaźniki stanu zapalnego, enzymy wątrobowe i trzustkowe. U osób z biegunką pomocne są badania kału na pasożyty, krew utajoną oraz kalprotektynę. Do rozpoznania nietolerancji laktozy, fruktozy lub SIBO wykorzystuje się testy oddechowe, a obraz jamy brzusznej ocenia się za pomocą USG, RTG, gastroskopii lub kolonoskopii.

U części pacjentów ważne okazuje się zbadanie składu mikrobioty jelitowej, ponieważ długotrwałe wzdęcia bywają sygnałem dysbiozy. Badanie ultrasonograficzne jamy brzusznej pozwala też wykluczyć powiększenie narządów, wodobrzusze lub guzy, które mogą imitować wzdęty brzuch.

Jak radzić sobie ze wzdęciami na co dzień?

Ulga w większości przypadków zaczyna się od prostych zmian. Regularne, spokojnie spożywane posiłki, dokładne żucie i rezygnacja z napojów gazowanych mogą wyraźnie zmniejszyć ilość połykanego powietrza. Ważne jest też wprowadzenie umiarkowanej aktywności fizycznej, która pobudza perystaltykę jelit.

Zmiany w diecie i nawykach

Osoby ze skłonnością do wzdęć powinny obserwować reakcje organizmu na poszczególne produkty i stopniowo wprowadzać błonnik. Pomocne bywa też ograniczenie posiłków bogatobiałkowych i bogatotłuszczowych, które mogą zwiększać produkcję dwutlenku węgla. Wiele ulgi przynoszą zioła – kminek, mięta, koper włoski, rumianek i ostropest plamisty łagodzą skurcze oraz wspomagają trawienie.

Zalecane jest spożywanie 4–5 mniejszych posiłków dziennie i wypijanie około 2 litrów płynów. Dania gotowane, pieczone lub przygotowane na parze są lepiej tolerowane niż smażone. Kefiry, maślanki i jogurty naturalne wspierają mikrobiotę jelitową, ale w przypadku nietolerancji laktozy trzeba wybierać wersje bez tego cukru.

Wsparcie farmakologiczne

Gdy zmiana stylu życia nie wystarcza, dostępne są preparaty zmniejszające napięcie gazów. Symetykon rozbija pęcherzyki gazu w jelitach, a węgiel aktywny adsorbuje część gazów i toksyn. Przy skurczowych bólach brzucha stosuje się leki rozkurczowe, takie jak drotaweryna lub mebeweryna.

W razie nietolerancji laktozy pomaga suplementacja enzymu laktazy, a przy niedoborach enzymów trzustkowych – preparaty z pankreatyną. U pacjentów z przewlekłymi zaparciami stosuje się laktulozę lub makrogole, które działają osmotycznie. Probiotyki mają niepewną skuteczność, ale część osób odczuwa poprawę po ich regularnym stosowaniu.